Hissedebilirlik, acı, haz veya başka olumlu ya da olumsuz deneyimler yaşayabilme kapasitesidir. Yaşanan bir şeyin yalnızca bedende bir değişikliğe yol açmasıyla, o kişi tarafından deneyimlenmesi farklıdır. Canının yanması, rahatlaması veya korkması, yaşananların onun açısından da bir karşılığı olduğunu gösterir.

Bir köpeğin güvenli bir yerde dinlendiğini, dışarıdaki bir sesten ürktüğünü veya tanıdığı birine yaklaştığını düşünelim. Onu yalnızca dışarıdan gözlemlediğimiz hareketler olarak anlatmak eksik kalır. Yaşananlar onun açısından da iyi veya kötü olabilir. “Kendi yaşamı” derken kastettiğimiz budur: Hayvan, başkalarının bakıp değerlendirdiği bir nesne değil, deneyimleri olan bir kişidir.

Hayvanların haklarını yalnızca acı çekmemeleri üzerinden düşünürsek, acısız olduğu iddia edilen bir öldürmenin neden yanlış olduğunu gözden kaçırabiliriz. Öldürmek, bir hayvanın yalnızca canını yakmak değildir; onun yaşayabileceği bütün deneyimleri sona erdirmektir.

Bir köpeğin uyurken, hiç korkmadan ve acı çekmeden öldürüldüğünü düşünelim. Acı çekmemiş olması, ondan bir şey alınmadığı anlamına gelmez: yaşamı sona erdirilmiştir. Aynı değerlendirmeyi, bize yakınlığına veya hangi türe ait olduğuna bakmadan, diğer hissedebilir hayvanlar için de yapmalıyız.

Bir hayvanın geleceği insan dilinde anlatamaması, onun yaşayacağı bir geleceğinin olmadığı anlamına gelmez. Hayatını sürdürmekteki çıkarını tanımak için insanlardaki gibi uzun vadeli planlar yapmasını şart koşamayız. Acısız öldürme iddiasını ele aldığımız yazıda bu ayrımı ayrıntılandırıyoruz.

Bir hayvanın insana benzemesi veya bizi şaşırtacak beceriler göstermesi, haklarının koşulu değildir. Hissedebilir bir kişinin kullanılmama hakkını tanımak için aşağıdaki özellikleri kanıtlamasını isteyemeyiz.

Hayvanların deneyimlerini araştırırken davranışları, öğrenme biçimleri ve sinir sistemlerine ilişkin farklı bulgular birlikte değerlendirilir. Tek bir hareketi görmekle her şeyi bildiğimizi söyleyemeyiz; ancak hayvanların insan dilinde konuşmaması, deneyimleri hakkında bilgi edinemeyeceğimiz anlamına da gelmez.

2024 tarihli Hayvan Bilinci Üzerine New York Bildirgesi, diğer memelilerin ve kuşların bilinçli deneyimlere sahip olduğuna ilişkin güçlü bilimsel destek bulunduğunu belirtir. Ayrıca balıklar, sürüngenler ve iki yaşamlılar dahil bütün omurgalılarda; ahtapot gibi kafadanbacaklılarda, yengeç gibi on ayaklı kabuklularda ve böcekler dahil birçok omurgasızda bilinçli deneyimin gerçekçi bir olasılık olduğunu ifade eder.

Bu, bütün hayvan grupları hakkında aynı düzeyde bilgiye sahip olduğumuz anlamına gelmez. Ancak bir hayvanın hissedebilir olduğuna dair ciddi bir olasılığı, onu kullanmayı kolaylaştırmak için yok sayamayız. Kanıtları değerlendirmek ile hayvanların haklarını tanımayı sürekli yeni bir kanıt talebiyle ertelemek farklıdır.

Hayır. Bir bitki canlıdır; büyür ve çevresindeki koşullara tepki verir. Fakat bir uyaranı algılayıp ona tepki veren biyolojik mekanizmaların bulunması, o canlının acı veya haz yaşadığını tek başına göstermez. Bitkilerdeki elektriksel ve kimyasal sinyalleri, hayvanlardaki öznel deneyimin kanıtı gibi sunamayız.

Bir ayçiçeğinin ışığa yönelmesini açıklayabiliriz; bundan ışığa kavuşmanın ona mutluluk verdiği sonucu çıkmaz. “Tepki verdi” ile “bu onun için hissedilen bir deneyimdi” farklı iddialardır. Bitkilerin acı çektiği yönündeki iddialar için güvenilir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

Buradan bitkilerin veya yaşadıkları çevrenin önemsiz olduğu sonucuna da varmayız. Onları neden korumamız gerektiğine ilişkin başka gerekçeler bulunabilir. Ancak bu gerekçelerle, hissedebilir kişilerin bedenlerini ve yaşamlarını kullanmama yükümlülüğünü birbirine karıştırmamalıyız.

Bir hayvanı “kişi” olarak ele almak, onun insan olduğunu söylemek değildir. Onun başına gelenlerin kendisi için önem taşıdığını ve yalnızca başkalarının amaçlarına hizmet eden bir şey olarak görülemeyeceğini kabul etmektir.

Hayvanın bize sağladığı yarar, onun bedenini ve yaşamını kullanma hakkı yaratmaz. Bedeni üzerinde karar verme yetkisini sahibinde bırakan mülkiyet ilişkisi, hayvanın temel çıkarlarını başkasının kazancına veya isteğine bağımlı kılar. Haklarını tanımak, bu mal ve kaynak statüsünü reddetmeyi gerektirir.

Bu yaklaşım, bizi en çok etkileyen hayvanı seçip korumakla sınırlı değildir. Tanımadığımız, görmediğimiz veya hikâyesini bilmediğimiz hayvanları da kapsar. Türcülük yazımız bazı yaşamları neden daha az önemli saydığımızı; Nasıl rehberimiz ise hayvan kullanımını gündelik yaşamımızdan çıkarmayı ele alır.

Hayvanların haklarına ilişkin kuramsal tartışmayı, hayvanların bilişsel dünyasını ve bitkilerin çevrelerine verdiği tepkileri daha yakından incelemek için şu kitaplara bakabilirsiniz.

Tom Regan · Hayvan Hakları Davası

Regan, “bir yaşamın öznesi” kavramı üzerinden hayvanların kendileri için değer taşıyan yaşamlarını ve başkalarının amaçlarına araç kılınamayacaklarını ele alır. Hayvan haklarının merhamet veya yarar hesabının ötesinde nasıl gerekçelendirilebileceğini incelemek için temel bir kuram okumasıdır.

Kitabı yayınevinin sayfasında inceleyin →

Frans de Waal · Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduğunu Anlayacak Kadar Zeki miyiz?

Hayvanların yetilerini insanı ölçü alarak değerlendirmenin neleri gözden kaçırdığını tartışır. Farklı hayvanların kendi yaşam koşulları içindeki becerilerini anlamak için bir okuma sunar. Bu dünyaları tanımak, haklarını daha zeki olduklarını kanıtlamalarına bağlamayı gerektirmez; hissedebilirlik ile zekâ arasındaki ayrımı koruyarak okuyabiliriz.

Kitabı yayınevinin sayfasında inceleyin →

Daniel Chamovitz · Bitkilerin Bildikleri

Bitkilerin ışığa, kimyasallara ve dokunmaya verdiği tepkileri, çevrelerinden nasıl bilgi aldıklarını inceler. Kitaptaki “bilmek” veya “hissetmek” gibi ifadeleri insanlardaki öznel deneyimle aynı anlamda okumamak gerekir. Bitkilerin çevrelerini algılaması ile acı veya haz deneyimlemesi arasındaki ayrımı düşünmek için yararlı bir okumadır.

Kitabı yayınevinin sayfasında inceleyin →