Kafessiz yumurta kampanyalarında ve kafessiz sistemleri öneren kişilerin paylaşımlarında yumurta kodlarından söz edildiğini duyduğunuza eminiz. Birçok kişi tavuklara yönelik etik bir davranış içinde olmasına yardım edeceği düşüncesiyle bu kodları ya da “kafessiz”, “serbest gezen”, “organik” gibi etiketleri takip ediyor ve buna göre alışveriş yapıyor. Ancak bu aslında etik kaygılarımızdan yararlanan, tavuklar içinse anlamlı bir değişiklik yaratmaktan çok uzak bir pazarlama stratejisinden ibaret.

Yumurtanın üzerindeki rakam, yumurtanın hangi yetiştirme yönteminden geldiğini gösteriyor. Bu bilgi, üretim koşulları hakkında sınırlı bir fikir verebilir. Ancak herhangi bir üretim koşulu, tavukların yaşamlarına el konulduğu, üreme sistemlerinin insan kaynağı haline getirildiği ve bunun yarattığı esaret ve acı döngüsünü ortadan kaldırmayacaktır.

0, 1, 2 ya da 3 kodlarından birini seçmek, hayvan hakları açısından doğru seçimi yapmak anlamına gelmez. Çünkü bu kodların hiçbiri tavukların yumurta üretmek için kullanılmadığı, erkek civcivlerin öldürülmediği, tavukların verimleri düştüğünde kesime gönderilmediği veya tavukların insanlar tarafından bir mal ve kaynağa indirgenmekten kurtulduğu anlamına gelmez.

“Köy yumurtası”, “doğal yumurta”, “organik” ve “serbest gezen” gibi ifadeler de bu temel ilişkiyi değiştirmez. Bunlar, yumurtanın hangi koşullarda üretildiğine dair farklı iddialar sunabilir; fakat tavukların bir üretim sisteminin içinde konumlandırıldığı hammadde rolünü ortadan kaldırmaz.

Bu kodlar bir mutluluk sıralaması veya etik puanlama sistemi değil; üretim yönteminin kodlarıdır.

Bu yüzden mesele, yumurtanın üzerindeki en iyi kodu bulmak değil, tavukların bedenlerinin ve üreme süreçlerinin neden bize ait sayıldığını sorgulamaktır.

Kafessiz sistemlerde tavukların tutulduğu küçük ve bireysel kafesler kaldırılıyor. Ancak tavuklar özgür bırakılmıyor; bunun yerine çok sayıda tavuğun birlikte tutulduğu kapalı bir kümes, fiilen daha büyük ve kalabalık bir kafes hâline geliyor.

Açık dolaşıma erişimli sistemlerde tavuklara kümes dışındaki bir alana çıkma imkânı sağlanıyor. Organik yetiştiricilikte ise bunlara ek üretim kuralları uygulanıyor.

Bu değişiklikler yalnızca tavukların yaşam koşullarındaki bir iyileşme olarak sunulmuyor. Kafessiz ve benzeri sistemler aynı zamanda “ürün” kalitesi, üretim verimliliği, tüketici beklentileri ve markaların “sorumlu üretim” iddiaları üzerinden değerlendiriliyor. Böylece tavuğun yaşamı, yine ürettiği yumurtanın niteliği ve tüketiciye sunulan ürünün değeri üzerinden konuşuluyor. Tavuğa sağlanan daha fazla hareket alanı bile çoğu zaman onun kendi yaşamı açısından değil, daha iyi bir üretim modelinin parçası olarak anlam kazanıyor.

Bu nedenle kafessiz sisteme geçiş, aynı anda hem hayvanlara yönelik bir iyileştirme hem de tüketiciye sunulan bir kazanım olarak pazarlanabiliyor. Başka bir deyişle, tavukların yaşam koşulları; pazarlamanın, sektörün halkla ilişkiler yaklaşımının, ürün kalitesinin ve müşteri memnuniyetinin bir parçası haline geliyor.

Dahası kafessiz sistemler beraberinde kalabalık, grup stresi, yaralanmalar, tüy yolma ve kemik sorunları gibi kendi sorunlarıyla birlikte geliyor. Bu yeni sorunlar, hayvanlar açısından acı verici, örneğin tavukların birbirlerine zarar vermemeleri için gagalarının kesilmesi gibi yeni “çözümlere” yol açıyor. Burada da önemsenen bir kez daha mal sahibinin malı olan tavukların zarar görmemesi, tavukların kendi yaşamları değil.

Bütün bu sorunların giderildiğini, tavukların geniş alanlarda yaşadığını ve vaat edilen koşulların eksiksiz sağlandığını varsaysak bile tavuklar hâlâ yumurta üretmek için kullanılıyor. Yaşamları insanların üretim beklentilerine göre düzenleniyor, birinin mülkü sayılıyor ve verimleri düştüğünde öldürülüyorlar.

Sorun kafessiz standardının yeterince yüksek olmaması değil; hiçbir barınma standardının tavukları kullanma hakkı yaratmamasıdır.

Yetiştirme kodu değişse de yumurta üretiminin temel işleyişi değişmiyor. Aşağıda kafesli ve kafessiz sistemi karşılaştırmalı olarak görüyoruz. Kafessiz sistem büyük bir kafes demek:

Her iki sistemde de tavuklar yumurta üretmek için yetiştiriliyor. Tavukların bedenleri ve üreme süreçleri, insanlar için mümkün olduğunca fazla yumurta elde edilecek şekilde kullanılıyor. Bu, sistem ne olursa olsun, tavuklar için esaret, ölüm ve acı demek.

Erkek civcivler ekonomik değerleri olmadığı için eleniyor

Yumurta üretimi için yetiştirilen hatlardaki erkek civcivler yumurtlayamıyor ve et üretimi için yetiştirilen tavuklar kadar hızlı büyümüyor. Bu nedenle yumurta üretiminde ekonomik değer taşımıyorlar.

Kafessiz, serbest gezen veya organik kodları, erkek civcivlere ne yapıldığını göstermiyor. Erkek civcivlerin öldürülmesi yerine yumurta içindeyken cinsiyetlerinin belirlenmesi ve olgunlaşmadan imha edilmesi gibi yeni yöntemler ya da boyanıp pazarda satılması gibi geleneksel yöntemler kullanılsa bile temel ölçüt yine onların ekonomik olarak işe yarayıp yaramaması oluyor.

Yumurtalar tavuklara ait kabul edilmiyor

Tavukların bedenlerinde gerçekleşen üreme sürecinin ürünü olan yumurtalar, insan kullanımında üreticinin mülkü ve tüketilebilecek bir “ürün” sayılıyor. Bu yumurtaların önemli bir kısmı döllenmemiş yumurtalar. Ancak bir yumurtanın döllenmiş olup olmaması, onu üretmenin tavuk açısından bedensel bir süreç olduğu gerçeğini değiştirmiyor.

Bugün yumurta üretiminde kullanılan tavuklar, yabani atalarından çok farklıdır. İnsanlar tarafından nesiller boyunca daha fazla yumurtlamaları için seçilerek yetiştirildikleri için, evcil tavuklar, doğal koşullardaki kuşlardan çok daha sık yumurtlar. Her yumurta kabuğunun oluşturulması başta kalsiyum olmak üzere tavuğun bedenindeki kaynakların kullanılmasını gerektirir. Bu nedenle yumurtlayan tavuklar sürekli kalsiyum kaybı yaşar ve bu sebeple özel kalsiyum karışımlarıyla beslenirler.

Kuşların yumurtayla ilişkisi de yalnızca “içinden yavru çıkacak bir nesne” ilişkisi değildir. Yumurtlama; yuva kurma, yumurtaları bir arada tutma, üzerlerine yatma ve kuluçka gibi üreme davranışlarının parçasıdır. Evcil tavuklarda ise çok yüksek yumurtlama sıklığı ve insanların yumurtaları sürekli toplaması, bu doğal üreme döngüsünü insanların üretim beklentilerine göre yeniden şekillendirmiş durumdadır. Yani yumurta üretimi, tavuğun üzerinde hem fiziksel hem de psikolojik bir baskı oluşturur.

Herhangi bir üretim biçiminde, ister geleneksel, ister endüstriyel, ister kafessiz bu fiziksel ve psikolojik baskı aynı şekilde yaşanır.

Verim azaldığında yaşamları sona erdiriliyor

Tavuklar doğal yaşamlarında yaklaşık 5–10 yıl yaşayabilir. Yumurta üretiminde kullanılan tavuklar ise genellikle henüz 1,5–2 yaşlarındayken, yumurtlama verimleri ekonomik olarak yeterli görülmemeye başladığında üretimden çıkarılıyor ve et olarak değerlendirilmek üzere kesime gönderiliyor.

Kafessiz, serbest gezen ya da organik yetiştirme bu ilişkiyi değiştirmiyor. Yumurtanın üzerindeki kod, tavuğun yalnızca hangi yetiştirme sisteminde tutulduğunu gösteriyor; yaşamının ne kadar süreceğini ya da sonunda öldürülüp öldürülmeyeceğini değil.

Hiçbir kod, tavuğun yaşamının üretim değerine göre belirlenmediği bir sistemi ifade etmiyor.

Kafessiz yumurtaya yönelik eleştiriler karşısında çözümün daha yüksek refah standartlarında olduğu düşünülebilir: Serbest gezen tavuklar, organik üretim, köy yumurtaları veya arka bahçede bakılan birkaç tavuk…

Bu seçeneklerin gerçekten vaat ettikleri koşulları sağladığını düşünelim. Tavukların açık alana çıktığını, yeterli alana sahip olduğunu, iyi beslendiğini ve kötü muamele görmediğini varsayalım. Böyle bir durumda bile temel etik soru ortadan kalkmaz:

Daha iyi koşullar, tavukların bedenlerini ve yumurtalarını kullanma hakkını bize verir mi?

?Peki köy tavukları?

Köyde yaşayan tavuklar kafeslerde tutulmayabilir, açık alanda dolaşabilir ve kendilerine bakan insanlar tarafından tanınıp sevilebilir. İnsanların sesini tanıyabilir, çağrıldıklarında yanlarına gelebilir ve onlardan korkmadan yaklaşabilirler.

Bu yakınlık çoğu zaman köy yumurtasının daha etik olduğunun kanıtı gibi sunulur. Oysa bir hayvanın bize güvenmesi, onların bedenleri ve yaşamları üzerinde hak sahibi olduğumuz anlamına gelmez. Sadece onun bu güvenini kendi çıkarımız için kullandığımız ve verimi düşünce canını alarak bu güvene ihanet ettiğimiz anlamına gelir.

Kendisine yem veren insanın çağrısına güvenerek yaklaşan bir tavuğun bu güven sayesinde kolayca yakalanması veya öldürülmesi, şiddeti daha kabul edilebilir hâle getirmez. Hayvanın güveni, onların kullanılmasını kolaylaştıran bir araca dönüşür.

Bir hayvanın bize güvenmesi, onların yaşamı üzerinde hak sahibi olduğumuzu değil, bize karşı savunmasız hâle geldiğini gösterir.

“Bizim köyümüzde erkek civcivlerin öldürüldüğünü hiç görmedim” denebilir. Ancak erkek civcivlerin göz önünde öldürülmemesi, yaşamalarına izin verildiği anlamına gelmez.

Civcivler dünyaya kabaca eşit sayıda dişi ve erkek olarak gelir. Buna karşılık köylerdeki tavuk topluluklarında çoğu zaman çok sayıda tavukla birlikte yalnızca bir veya birkaç horoz görürüz.

Bu durumda şu soruyu sormamız gerekir:

Diğer erkek civcivlere ne oldu?

Erkek civcivler doğar doğmaz öldürülmemiş olabilir. Daha sonra kesilmiş, yenmiş, satılmış veya topluluktan başka bir biçimde çıkarılmış olabilirler. Öldürmenin daha sonra ve gözlerden uzakta gerçekleşmesi, erkek civcivlerin yaşamalarına izin verildiği anlamına gelmez.

Küçük ölçek bazı koşulları değiştirebilir. Fakat bir hayvanı tanımak, sevmek veya onlara iyi bakmak; bedenleri ve yumurtaları üzerinde hak sahibi olmak anlamına gelmez. Bu örnekte hayvana iyi bakmak, bir makineye iyi bakmaktan daha öteye geçmez; iyi bakılan hayvan, bu iyi bakım daha fazla verim getirdiği müddetçe iyi bakılır, verimi düşünce ise yaşamı elinden alınır.

?Arka bahçemde kendi baktığım tavukların yumurtalarını yesem?

Arka bahçede bakılan tavuklar çoğu zaman satın alınır, yumurta vermeleri için çoğaltılır ve erkek civcivlerin elendiği ya da öldürüldüğü aynı üretim zincirinden gelir. Daha küçük ölçekte ve daha iyi koşullarda yaşamak, bu gerçeği ortadan kaldırmaz.

Ama bunun böyle olmadığı bir durumu düşünelim. Tavuklar satın alınmamış, yumurta için çoğaltılmamış ve çok daha kötü koşullara maruz kalabileceği bir yerden çıkarılmış olsun. Erkek civcivler öldürülmesin. Geniş bir alanda yaşasınlar ve yumurtlamayı bıraktıktan sonra da yaşamlarının sonuna kadar korunsunlar.

Bu durumda bile karşımızdaki tavuk, doğadaki yabani ataları gibi yaşayan bir hayvan değildir. Bugün yumurtaları için kullanılan tavuklar, insanlar tarafından nesiller boyunca çok daha sık yumurtlamaları için seçilerek yetiştirilmiştir. Bu yüzden bedenleri doğal üreme ritimlerinin çok ötesinde bir yük taşır. Sık yumurtlama; kalsiyum ve diğer besinlerin kaybına, kemik sorunlarına, üreme sistemi hastalıklarına ve sürekli fiziksel strese yol açabilir. Yumurtlama ve yuva davranışlarının insan müdahalesiyle sürekli kesintiye uğraması da tavuğun davranışsal ihtiyaçlarından bağımsız düşünülemez.

Dolayısıyla arka bahçede görece daha iyi bakılıyor olması, yumurtlamanın tavuk açısından nötr ve bedelsiz bir süreç olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, bakımın önemli bir kısmı zaten insanların evcilleştirme ve seçici üretim yoluyla yarattığı bu bedensel yükün sonuçlarıyla ilgilenmeyi gerektirir; bunlardan kendimize fayda sağlamayı değil.

Bir hayvana bakım vermek bir alışveriş değildir; yumurtalar da bakımın karşılığı olarak insanlara ödenen bir bedel olarak düşünülemez. Tavukların yumurtlaması, yumurtaların bize ait olduğu anlamına gelmez. Yumurtalar onların bedenlerinde gerçekleşen ve sağlıkları üzerinde doğrudan etkileri olan bir sürecin parçasıdır.

Yumurtalarla ilgili karar verirken öncelik, onları bir insan kaynağına dönüştürmek değil, tavuğun sağlığı ve ihtiyaçları olmalıdır.

Bakım vermek yumurtaları bize ait kılmaz.

Kafessiz yumurta çoğu zaman kusursuz bir çözüm olmadığı kabul edilerek savunuluyor: Tavukların kullanılmasına son vermiyor olabilir ama en azından koşulları iyileştiriyor ve bizi doğru yönde bir adım ileri götürüyor.

Ancak bir değişikliğin “doğru yönde bir adım” olup olmadığını anlamak için yalnızca kafeslerin ortadan kalkıp kalkmadığına değil, bizi nereye götürdüğüne de bakmak gerekir.

Kafessiz sisteme geçen bir şirket daha az yumurta üretmez. Aynı sayıda, hatta daha fazla tavuğu yumurta üretmek için kullanmaya ve aynı miktarda yumurtayı satmaya devam edebilir. Değişen, hayvan kullanımının kendisi değil, bu kullanımın tüketiciye sunuluş biçimidir.

Kafessiz yumurta kampanyalarında “ilerleme” genellikle kaç şirketin kafessiz taahhüdü verdiği, geçiş için hangi tarihin belirlendiği veya satılan yumurtaların ne kadarının kafessiz sistemlerden geldiği üzerinden ölçülür. Bunların hiçbiri yumurta için kullanılan tavukların sayısının azaldığını veya yumurta tüketiminin yerini hayvan kullanılmayan seçeneklerin aldığını göstermek zorunda değildir. Yıllar sonra tutulacağı söylenen vaatler günü geldiğinde sıklıkla tutulmaz ancak kampanyalar aldıkları sözler üzerinden zafer ilan etmekten ve müşterileri ilgili şirketlere yöneltmekten kaçınmaz.

Üstelik kafessiz üretime geçmek yeni kümesler, ekipmanlar, finansman ve uzun vadeli tedarik ilişkileri gerektirir. Başka bir deyişle şirketler yumurta üretiminden vazgeçmek için değil, yumurta üretimini yeni standartlarla yıllarca sürdürebilmek için yatırım yapar. Bunu yaparken de beklentileri yeni bir müşteri kitlesi edinmek ve hayvan kullanımı üzerinden kar etmeye devam etmektir. Bu nedenle bu kampanyalar şirketlere, hayvanların yaşam koşullarını önemseyen ve bunun için daha fazla ödemeye hazır tüketicilerin kafessiz sistemlerden gelen yumurtaları tercih edeceği vaadiyle sunulur. Şirketlerin kafessiz sisteme geçmesi ise söz konusu tüketicilere hayvanlar açısından kazanılmış bir ilerleme olarak anlatılır.

Böylece yaygın üretim biçimlerinde tavukların yaşam koşullarından rahatsız olan tüketiciler, doğrudan “hayvan refahı” savunucuları tarafından daha iyi bir seçenek olarak onaylanan yumurtalara yönlendirilmiş olur. Hayvanların neden yumurta üretmek için kullanıldığı sorusu görünmezleşirken şirketler de bu tüketici grubuna yeniden ulaşabilir; ürünlerini daha etik, daha sorumlu ve daha kaliteli olduğu iddiasıyla pazarlayabilir.

Bu nedenle kafessiz yumurtanın yaygınlaşması bizi hayvan kullanımının sona ermesine yaklaştırmaz. Tam tersine, yumurta tüketiminin devam tartışmasız bir şekilde devam edebileceği, tüketicilerin kaygılarının giderildiği ve bu etik kaygıların da “doğru yumurtayı” seçme ve gerekirse bu “doğru yumurtaya” biraz daha fazla ödeme ile sınırlandırıldığı, karşılığında da vicdan rahatlığı ve daha “kaliteli” ve “sağlıklı” bir ürüne erişilebilen bir paradigma yaratır.

Doğru yöndeki adım, kullanılacak tavuklar için yeni bir kafes modeli seçmek değil; tavukları yumurta için kullanmaktan vazgeçmektir.

Bir yemek tarifinde hayvan kullanımı içeren malzemelerle karşılaşmamız, bu tariften tamamen vazgeçmemiz gerektiği anlamına gelmez. O zamana kadar tek ama hayvan kullanımı içeren bir malzemeyle karşılanan çeşitli beklentiler, çeşitli bitkisel alternatiflerle de kolayca karşılanabilir.

Yumurta bazı tariflerde malzemeleri birbirine bağlamak, bazılarında kabarmayı sağlamak, bazılarında nem vermek veya yüzeyi parlatmak için kullanılıyor. Kahvaltıda ise başlı başına bir yemek olarak tüketiliyor.

Yumurtanın üzerindeki kodu araştırmak yerine yumurtayı tariften ve hayatımızdan tamamen çıkarabiliriz: