Fikirler / Temel kavramlar
Leslie Cross · etik ilke · gündelik yaşam
Veganlık nasıl tanımlanır?
Veganlık, hayvanların insanların amaçları için kullanılmasını reddeden bir ilkedir. Ne yediğimiz, nasıl giyindiğimiz ve hangi etkinliklere katıldığımız bu ilkenin gündelik yaşamdaki uygulamalarıdır. Leslie Cross’un veganlık üzerine yazıları, bu uygulamaların dayandığı ortak düşünceyi anlamak için önemli bir başlangıç sunar.
Bu sayfada
Leslie Cross hangi soruyu açıklığa kavuşturdu?
The Vegan Society 1944’te kuruldu. Topluluğun kendi tarih anlatımına göre Cross, 1949’da veganlığın ilkesinin açıkça tanımlanması gerektiğini gündeme getirdi. 1951 tarihli “Veganism Defined” yazısında ise topluluğun hayvan kullanımını sona erdirme amacını ve veganlığı bu amaca bağlayan tanımını açıkladı.
“İnsanların hayvanları sömürmeden yaşaması gerektiği öğretisi.”
Bu tanımda çıkış noktası bir beslenme programı değildir. Cross, veganlığı çeşitli uygulamaları doğuran bir ilke olarak ele alır. İnsanların hayvanları kendi amaçları için kullanma hakkı olmadığını kabul ettiğimizde, bu kabulün yaşamımızın farklı alanlarında ne gerektirdiğini sorarız. Beslenme de bu alanlardan biridir.
İlkeden gündelik yaşama nasıl geçeriz?
Örneğin bir arkadaşımız hayvanların kullanılmasını yanlış bulduğunu, fakat bunun yalnızca giyimde geçerli olduğunu söylesin. Deriyi reddedip hayvanların süt veya yumurta üretimi için kullanılmasını kabul etmesinin gerekçesini sormamız gerekir. Kullanımın biçimi değişse de başkasının bedeninden yararlanma iddiası sürmektedir.
Benzer biçimde bir kişi yalnızca beslenmesini bitkisel hale getirip hayvanların eğlence için kullanılmasını kabul ediyorsa, veganlığın dayandığı ilkeyi bütün alanlara uygulamış değildir. Veganlığın kapsamını, en kolay değiştirebildiğimiz alışkanlıkların listesi belirlemez; hayvanları kullanmayı reddetme gerekçemiz belirler.
Aynı ilkenin farklı uygulamaları
Beslenme ve giyim
Hayvanların bedenlerini, üremelerini ve beden çıktıları üzerinden kaynaklaştırılmalarını reddetmek.
Eğlence ve başka alanlar
Hayvanları gösteri, yarış, av, deney veya başka insan amaçlarına ayrılmış araçlar olarak görmeyi reddetmek.
Bitkisel beslenme ile veganlık neden aynı şey değildir?
Bitkisel beslenme, kişinin beslenmesinin içeriğini anlatır. Aynı biçimde beslenen iki kişi çok farklı gerekçelerle hareket ediyor olabilir. Birisi belirli bir sağlık hedefini izlerken diğeri hayvanların kullanılmama hakkını gözetiyor olabilir. Yalnızca tabaklarına bakarak hayvan hakları konusundaki tutumlarının aynı olduğunu söyleyemeyiz.
Veganlıkta bitkisel beslenmemizin nedeni hayvanları kullanmayı reddetmemizdir. Bu yüzden hayvan kullanımının başka bir alandaki biçimi, örneğin bir deri ayakkabı veya hayvanlı bir gösteri, ilkemizin dışında kalmaz. Veganlığı yalnızca bir beslenme biçimi olarak anlatmak, bu ortak gerekçeyi görünmez hale getirir.
Daha iyi muamele istemek yeterli midir?
Bir hayvanın daha az acı çekmesini istemek, o hayvanı kullanma hakkımız bulunduğunu göstermez. İyi koşullar vaat eden bir işletmede de hayvanın yaşamı insanların üretim planına bağlanmış olabilir. Hak sorusu, yalnızca koşulların ne kadar iyi olduğuna bakarak yanıtlanamaz.
Bir ineği geniş bir meraya çıkardığımızı düşünelim. Mera ona hareket imkânı sağlar. Fakat bu imkânı sağlamış olmamız, onun bedenini ve üremesini kendi amaçlarımıza ayırma hakkı vermez. Bakımın karşılığını hayvanın bedeninden talep edemeyiz. Mutlu sömürü bölümünde bu ayrımı farklı örneklerle ele alıyoruz.
Zorlayıcı koşulları bu tanım içinde nasıl ele alabiliriz?
Gündelik yaşamımızın her ayrıntısını tek başımıza belirleyemeyiz. Hastanede bulunmak, ekonomik bağımlılık veya bir kurumun yemek hizmetine bağlı yaşamak somut erişim sorunları doğurabilir. Bu sorunları, hayvan kullanımını doğru sayan bir gerekçeye çevirmek yerine, hayvanların kullanılmadığı imkânları nasıl kurabileceğimizi araştırırız.
Örneğin bir yurtta vegan yemek bulunmadığında öğrencinin yalnızca daha iyi plan yapmasını beklemek yeterli değildir. Başka öğrencilerle birlikte yönetime başvurmak ve yemek hizmetinin değiştirilmesini istemek de aynı ilkenin uygulamasıdır. İlkeyi korumak ile koşulları değiştirmek için destek istemek birlikte ilerler. Zorlayıcı Koşullar rehberleri bu tür durumlara odaklanır.
Aklınıza takılabilecek sorular
Veganlık ile vejetaryenlik arasında ne fark vardır?
Vejetaryenlik, hayvanların bedenlerinin et olarak tüketilmesini dışlayan, ancak süt ve yumurta gibi başka hayvan kullanımlarını bütünüyle reddetmeyen bir beslenme biçimidir. Hangi ürünleri içerdiği vejetaryen diyetin türüne göre değişebilir. Bu nedenle vejetaryenliği hayvan kullanımı içeren bir diyet olarak ele alıyoruz.
Veganlık ise hayvanların insanların amaçları için kullanılmasını reddeden bir ilkedir. Bitkisel beslenme bu ilkenin beslenmedeki uygulamasıdır; aynı ilke giyim, bakım, eğlence, deneyler ve diğer kullanım alanları için de geçerlidir.
Dolayısıyla fark yalnızca hangi yiyeceklerin yenildiği değildir. Vegan yaşamda hayvanların bedenlerini, üremelerini ve yaşamlarını kendi amaçlarımız için kullanma hakkımız olmadığını kabul eder ve bu kullanımları reddederiz.
“Benim veganlık tanımım farklı” diyebilir miyiz?
İnsanların deneyimleri ve kullandıkları kelimeler farklı olabilir. Fakat veganlığı hayvan kullanımını reddetme ilkesinden koparıp belirli kullanımlara izin veren bir kimlik olarak sunmak, kavramın neyi savunduğunu belirsizleştirir. Hayvanları zevk veya alışkanlık için kullanmayı sürdürmek, bu kullanımı reddetmekle aynı tutum değildir.
Çevreyi veya sağlığımı da önemsiyorsam?
Elbette bu konuları da önemseyebilirsiniz. Hayvan hakları gerekçesi, bir kullanım çevreye daha az zarar verse veya bize yarar sağlasa da hayvanın kullanılmama hakkının geçerli olduğunu söyler. Hayvanların korunması, onlara zarar vermemenin insanlar için ne kadar avantajlı olduğuna bağlı değildir.
Vegan olmak için önce bütün cevapları öğrenmem mi gerekiyor?
Hayır. Hayvanları kullanmanın yanlış olduğunu kabul edip vegan yaşamaya başlarken bilgilenmeye devam edebilirsiniz. Karşılaştığınız sorular için kaynaklara başvurmak, başka veganlarla konuşmak ve yeni yollar öğrenmek bu sürecin parçasıdır. Nasıl rehberimiz ilk uygulamalar için yardımcı olabilir.
Yararlanılan kaynaklar ve ileri okuma
- Leslie Cross — Veganism Defined (1951)Vegetarian World Forum, Bahar 1951, cilt 5, sayı 1, s. 6–7. Özgün yazının metin aktarımı; Cross’un tanımı ve ilke–uygulama ilişkisi için.
- The Vegan Society — History1944 kuruluşu ve Cross’un 1949’daki katkısına ilişkin kurumsal tarih anlatımı.
- The Vegan Society — Definition of veganismTarihsel açıklama ve güncel tanım. Bu sayfadaki Cross alıntısı, kurumun bugünkü tanımının çevirisi değildir.