Bir arkadaşınızın bedeninin bir araştırmada onun rızası olmadan kullanılmasını düşünün. Araştırma başkalarına yarar sağlayabilir. Fakat bu yarar, arkadaşınızın bedenini kullanma yetkisini bize vermez. Bir hakkı tanıdığımızda, kişinin temel çıkarlarını başkalarının elde edeceği yarar uğruna gözden çıkaramayacağımızı kabul ederiz.

Burada hak, bir kişiye iyilik yapmayı istememizden daha güçlü bir koruma ifade eder. İyilik yapıp yapmamak benim duyguma bırakılabilir; başkasının bedenini kullanmamak ise yalnızca o kişiyi sevdiğimde yerine getireceğim bir yükümlülük değildir. Hayvan hakları da hayvanın korunmasını, onu sevimli veya yararlı bulmamıza bağlı olmaktan çıkarır.

Hayırseverlikte yardım eden kişinin isteği, ilgisi ve olanakları öne çıkar. Bir hayvanın hikâyesi bizi etkileyebilir; onun için bağış yapabilir veya bakımına destek olabiliriz. Bunlar yararlı işler olabilir. Ancak hayvanın temel haklarının korunması, onu tanımamıza, sevmemize veya yardım etmek istememize bağlı kalamaz.

Örneğin kesimden kaçan bir ineğin fotoğrafı yayıldığında çok sayıda kişi onun kurtulmasını isteyebilir. Bu duyarlılık değerli bir başlangıçtır. Fakat aynı gün hiç görmediğimiz ineklerin öldürülmesini kabul ediyorsak, yalnızca tanıdığımız bir hayvan için istisna yaratmış oluruz. Diğer hayvanların kullanılmama hakkı, her birinin bizi duygulandıracak bir hikâyeyle karşımıza çıkmasını bekleyemez.

Haklara bu nedenle ihtiyaç duyarız: Bir kişiye ne yapamayacağımızı, o günkü duygumuzdan bağımsız bir yükümlülük olarak belirlerler. Bir hayvanı sevimli bulmadığımda da onu kullanma hakkım yoktur. İlgim başka bir konuya kaydığında da onun temel çıkarlarını gözden çıkaramam.

Empati, başkasının yaşadıklarını anlamamıza yardımcı olabilir; ancak kimi tanıdığımız, hangi görüntüye rastladığımız ve kime yakınlık duyduğumuz değişebilir. Hayvan hakları, sorumluluğumuzu bu değişken ilgiye bağlamamayı gerektirir. Yardım etmek ile hak tanımak birbirinin rakibi değildir; yardım, hayvanları kullanmayı sürdürmenin karşılığı veya telafisi olarak da sunulamaz.

Bu ayrımı empati ve türcülük bölümünde de ele alıyoruz.

Regan’ın “yaşamın öznesi” kavramı, başına gelenleri kendi açısından deneyimleyen; istekleri, duyguları ve yaşamının nasıl gittiği kendisi için önem taşıyan birini anlatır. Böyle bir kişinin değeri, başkalarının ondan elde ettiği faydaya indirgenemez. Regan bunu içkin değer kavramıyla açıklar.

Örneğin bir köpeğin değerini, evdeki insanlara ne kadar neşe verdiğini hesaplayarak belirlemeyiz. İnsanlarla iyi geçinemeyen, yaşlanan veya bakımı zahmetli olan bir köpek de kendi yaşamının öznesidir. Başkalarının işine yaramaması, onun yaşamını gözden çıkarılabilir hale getirmez.

Regan’ın gerekçesi hayvanlara daha iyi muamele edilmesiyle sınırlı değildir; onların kaynak olarak kullanılmasına karşıdır. Bununla birlikte “yaşamın öznesi” ölçütü ile yalnızca hissedebilir olma aynı ölçüt değildir. Regan bu niteliği içkin değer için yeterli bir temel olarak ele alır. Yeterli bir gerekçe göstermek, bunun tek mümkün gerekçe olduğunu ileri sürmekten farklıdır.

Francione, hissedebilirliği, yani kişinin yaşamını öznel olarak deneyimleyebilmesini, kullanılmama hakkı için yeterli görür. Vurguladığı temel hak, başkalarının mülkü veya kaynağı olarak muamele görmeme hakkıdır. Bu yaklaşımda bir hayvanın insan benzeri zekâ sergilemesini veya geleceğini bizim gibi planlamasını göstermemiz gerekmez.

Mülk statüsü günlük yaşamda somut sonuçlar doğurur. Bir hayvanın bakımına, hareketlerine, üremesine ve yaşamının ne zaman sona ereceğine onun sahibi karar verebilir. Hayvanın korunması, sahibinin onu kullanma amacının çizdiği sınırlar içinde kalır. Bu nedenle sorunu yalnızca tek tek kişilerin şefkatli davranıp davranmaması olarak ele alamayız.

Hayvanı kaynak olmaktan çıkarmak, daha çok kişinin ondan yararlanabilmesini sağlamak değildir. Kimsenin onun bedenini kendi amaçlarına ayırma yetkisi olmadığını tanımaktır. Aynı zamanda bu hakkı, vegan yaşayarak ve hayvan kullanımının sona ermesini savunarak gündelik yaşamımıza taşımaktır.

Bu kısa karşılaştırma, iki yazarın bütün görüşlerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Kuramların kapsamı, gerekçeleri ve tartıştıkları güç durumlar farklıdır. Burada hayvan haklarını, kullanımı daha rahat koşullarda sürdürmenin adı olarak ele almıyoruz. Hayvanın kendisini, bedenini ve yaşamını insan amaçlarına ayırma yetkimizin bulunup bulunmadığını soruyoruz.

Bir hayvanın yalnızca işkence görmemesini istemekle kullanılmama hakkını tanımak farklıdır. Bir ineğin geniş bir alanda yaşamasını istemek, bedeninden süt alma hakkı vermez. Bir sirkte daha az zorlayıcı eğitim uygulanması da hayvanın gösteri aracı haline getirilmesini haklı çıkarmaz. Hakkı tanımak, bu kullanımları sürdürmek için koşul aramak yerine onlardan vazgeçmeyi gerektirir.

Bu nedenle veganlık, hayvan haklarını yalnızca düşüncede kabul etmenin ötesinde, bu hakkı gündelik yaşamımızda gözetmenin gereğidir. Yiyeceklerden giyime, eğlenceden bakım ürünlerine kadar hayvan kullanımını reddederiz. Uygulamada karşılaşılabilecek sorular için Nasıl rehberini okuyabilirsiniz.

Hayvan Haklarına Giriş

Gary L. Francione

Hayvanların mülk statüsünü, hayvan refahı ile haklar arasındaki farkı ve başkasının kaynağı olmama hakkını ayrıntılı biçimde tartışır.

Okurken düşünün

Bir hayvanın hayati çıkarı ile sahibinin maddi çıkarı karşı karşıya geldiğinde, mülk statüsü sonucu nasıl etkiler?

Yayınevi sayfasını inceleyin →

Hayvan Hakları Davası

Tom Regan

İçkin değer, kendi yaşamının öznesi olma ve hakların ahlaki temelleri üzerine kapsamlı bir kuramsal okumadır.

Okurken düşünün

Bir kişinin değerini başkalarına sağladığı yarardan ayırdığımızda, hayvanlara ilişkin hangi uygulamaları yeniden değerlendirmeliyiz?

Yayınevi sayfasını inceleyin →

Kitapları önermek, yazarlarının bütün görüşleriyle hemfikir olduğumuz anlamına gelmez. Daha fazla okuma notu ve tartışma sorusu için kuram okuma rehberimizi inceleyebilirsiniz.